قالب وردپرس پوسته وردپرس قالب فروشگاهی وردپرس وردپرس
خانه / ادبیات / احمد شاملو پس از آیدا
۰۰

احمد شاملو پس از آیدا

در بخش اول پرونده‌ی زندگی احمد شاملو جوانی و فعالیت‌های این شاعر را تا زمان ازدواج با آیدا سرکیسیان در سال ۱۳۴۳ بررسی کردیم و اشاره شد که این عشق و ازدواج، فصلی جدید در زندگی شاملو ایجاد کرد.

یک سال پس از ازدواج با آیدا، مجموعه اشعار” آیدا: درخت و خنجر و خاطره!” از شاملو منتشر می‌شود. او همچنان به فعالیت‌های گسترده فرهنگی خود ادامه می‌دهد؛ شعر، نویسندگی (نمایشنامه، فیلم‌نامه و قصه‌های کودکان)، روزنامه نگاری (از جمله همکاری با کیهان فرهنگی و آیندگان و سردبیری نشریه بارو که توقیف می‌شود)، ترجمه و شعرخوانی (از جمله در انجمن گوته و انجمن فرهنگی ایران امریکا). در سال ۱۳۵۱ شاملو درچندین آلبوم، اشعار شاعرانی چون خیام، حافظ و مولوی و بخشی از اشعار خود را دکلمه می‌کند. علاوه بر آن به اجرای برنامه‌های رادیویی برای کودکان و نوجوانان می‌پردازد.

Shamlo 2 (1)
شاملو درکنار غلامحسین ساعدی

از همین سال‌ها، او که به اشعار هایکو علاقه زیادی دارد شروع به ترجمه هایکو می‌کند و تا سال‌ها از فعالیت‌های موردعلاقه‌ی او معرفی هایکو به خوانندگان ایرانی بوده است.

علاقه‌ی شاملو به هایکو

شاملو و ع٫پاشایی کتاب “هایکو، شعر ژاپنی” را در تشریح و توصیف گونه ژاپنی اشعار هایکو گردآوری، ترجمه و چاپ کردند. شاملو در مقدمه‌ای که بر این کتاب نوشت، کتاب را حاصل چهار و پنج سال همکاری با دوست دیرین خود، ع٫پاشایی و بخش اعظم این تفحص را ماحصل تلاش او دانست. او نقش خود را بیشتر در واگردانی و تطبیق اشعار ژاپنی با درک ادبی مخاطبان فارسی زبان و انطباق روح ترجمه اشعار با سنت شاعرانگی ایرانی بیان کرده است.

این کتاب نخستین بار در سال ۱۳۶۱ چاپ شد. شاملو درباره ترجمه این آثار می‌گوید:

«درترجمه این اشعار به زبان فارسی گرفتاری چندانی نداشتیم. هایکو ساده است و بی‌نیاز از پیرایه‌های زبانی و تعقیدها، ایهام و مداخله امکانات گوناگون دستوری و صوتی … به عنوان مقایسه باید گفت شعر فارسی در بافت کلام است که متجلی می‌شود، اما در هایکوی ژاپنی نقش تعیین کننده مستقیماً بر عهده اشیاء است، و کلام در آن نقش رابطه را بازی می‌کند. اینجا شعر عرضه‌داشت جان انسان و جهان در امکانات و ظرایف زبان نیست؛ بلکه به یک تعبیر، هایکو یک راه ، یک وجه زندگی و یک دین است»

این کتاب در سال ۱۳۸۴ توسط پاشایی بازنویسی شد و تا سال ۱۳۹۱ با عنوان “هایکو؛ شعر ژاپنی از آغاز تا امروز” به چاپ هشتم رسید.

Shamlo 2 (1)

شاملو در زمانی که مشغول ترجمه هایکو بود، در کنار برخی هایکوها شرحی بر آنها می‌نوشت تا خواندن و درک آن برای خواننده راحت‌تر شود. در نامه‌ای به ع٫پاشایی در این خصوص می‌نویسد:

«در باب شرح هایکوها نوشته‌ای که این کار هل دادن خواننده‌ی ایرانی به تنبلی اندیشه است. البته، اما در عین حال می‌توانیم بگوییم که این کار تحریک فکری او هم هست… خواهیم توانست هشداری به خواننده بدهیم که همین جوری به ظاهر آرام هایکوها نگاه نکند و به اصطلاح چرت نزند… ما فقط نشانش می‌دهیم که اینجوری هم می‌تواند روی هر هایکو نگاه کند. هایکویی که بدهی دست خواننده‌ی خالی الذهن… در آن به چشم شعر نگاه خواهد کرد و یکسره پرت خواهد شد.»

به عنوان نمونه، شاملو برای هایکوی ساده‌ی زیر یک پاراگراف توضیح نوشته است و با این جمله آغاز می‌کند: «یقیناً این هایکو یک شاهکار نیست؛ ولی آن اندازه هم ساده که می‌نماید نیست…»

برای خاطر من

لختی از برافروختن چراغ دست بدار

در این شام‌گاه بهاری.

 

سفر به خارج از ایران

درسال ۱۳۵۲بعد از چاپ مجموعه شعر “ابراهیم در آتش”، شاملو برای معالجه آرتروز شدید گردن به پاریس سفر می‌کند. دو سال بعد، به دعوت دانشگاه رم برای شرکت در کنگره نظامی عازم ایتالیا می‌شود. در همین سال، دعوت دانشگاه بوعلی برای سرپرستی پژوهشکده دانشگاه را می‌پذیرد و به مدت دو سال به این کار اشتغال دارد.( هرچند هیچ‌یک از طرح‌ها و پیشنهادات بنیادین شاملو عملی نمی‌شود.)

در ۱۳۵۵ انجمن قلم و دانشگاه پرینستون از او برای سخنرانی و شعرخوانی در گردهمایی «ادبیات امروز خاور میانه» دعوت می‌کند و او عازم ایالات متحده می‌شود. در این سفر به سخنرانی و شعرخوانی در بوستون و برکلی می‌پردازد و پس از سه ماه به ایران باز می‌گردد. هنوز چند ماه نگذشته که او به عنوان اعتراض به سیاست‌های دولت ایران، دوباره کشور را ترک می‌کند و پیش از ترک ایران، پیگیری و نظارت بر کلیه‌ی امور مربوط به چاپ و نشر آثارش در ایران را به ع٫پاشایی محول می‌کند.

Shamlo 2 (2)
شاملو به همراه ع٫ پاشایی

او پس از  سفری کوتاه به ایتالیا، فرانسه و اسپانیا همراه با آیدا، در امریکا مستقر شده و یک سال در آنجا زندگی می‌کند.  در این مدت به دعوت دانشگاه‌های مختلف در شهرهای نیویورک، فلادلفیا، واشنگتن، آستین و … سخنرانی می‌کند. علاوه بر این به ادامه‌ی کار کتاب کوچه، بررسی غزلیات حافظ، ترجمه هایکو، سرودن شعر و ترجمه داستان مشغول می‌شود. او برای ادامه‌ی پژوهش‌هایش از طریق نامه نگاری با دوستان خود در ایران در ارتباط بود و کتاب‌ها و مراجع لازم برای کارهای خود را به صورت پستی از ایران می‌گرفت. مجموعه شعر جدیدش را “دشنه در دیس” نام می‌گذارد و برای چاپ به ع٫پاشایی ارسال می‌کند. نامه‌هایی که شاملو در این مدت به ع٫پاشایی ارسال کرده بود، بعدها درکتابی با نام “تهران، خیابان آشیخ هادی” منتشر شد.

پس از چند سخنرانی در دانشگاه پرینستون، او برای مدیریت دپارتمان واژه‌شناسی کاندید می‌شود. در خرداد ۱۳۵۷ او از آمریکا به انگلستان و شهر لندن رفته و مدتی سردبیری هفته‌نامه «ایرانشهر» در لندن را به عهده می‌گیرد. درهمین سال مجموعه اشعار دشنه در دیس در ایران چاپ می شود.

در سال ۵۷ و در بحبوحه‌ی انقلاب ایران، مقالات سیاسی مختلفی از شاملو منتشر می‌شود. از جمله نامه‌ی احمد شاملو به نخست وزیر و مقاله‌ی “رژیم در همه‌ی زمینه‌ها درمانده است؛ حتا در زمینه‌چینی!” . در نشریه ایرانشهر هم مقاله‌هایی چون “میکروب سانسور”، “خیر باشد، جناب صدراعظم!”، “بی‌تعارف”، “حق و دموکراسی مفاهیم متعددی ندارد!”  به قلم او منتشر می‌شود. در نهایت به دلیل مقاله‌ای که شاملو در بهمن ۵۷ در مورد اتفاقات پیش رو نوشته بود و اجازه چاپ آن در ایرانشهر داده نشد، او از این مجله استعفا کرد.

انقلاب ایران و بازگشت شاملو

با وقوع انقلاب درایران، در اسفند ۵۷ شاملو به ایران باز می‌گردد و به عنوان یکی از اعضای هیأت دبیران کانون نویسندگان انتخاب می‌شود.  او در ۱۳۵۸ سردبیری هفته‌نامه کتاب جمعه را به عهده می‌گیرد. این هفته‌نامه اول خرداد ۱۳۵۹پس از انتشار کمتر از چهل شماره توقیف می‌شود.

شاملو در این سال‌ها مجموعه اشعار خود را با صدای خود خوانده و به صورت مجموعه‌ی کتاب و نوار صوتی منتشر می‌کند. در سال ۱۳۶۱ در حالیکه کتاب کوچه در حال چاپ بود و کتاب “حافظ شیراز به روایت شاملو” چهارمین چاپ خود را داشت، چاپ کلیه کتاب‌های شاملو متوقف می‌شود. هر چند خود شاملو متوقف نمی‌شود و کار ترجمه و تالیف و سرودن شعر را ادامه می‌دهد. ده سال بعد، در سال ۱۳۷۲ با کمی ‌بازتر شدن فضای سیاسی ایران آثار شاملو به صورت محدود دوباره اجازه انتشار می‌گیرد.

Shamlo 2 (3)

در سال ۱۳۶۲ احمد شاملو یکی از کاندیداهای دریافت جایزه‌ی نوبل ادبیات سال ۱۹۸۳ اعلام می‌شود. در سال ۱۳۶۷ برای شرکت در کنگره ای به آلمان سفر کرده و در چندین شب شعر در دانشگاه‌های مختلف سوئد و آلمان شرکت می‌کند.

در سال ۱۳۶۹ توسط دانشگاه UC برکلی به عنوان میهمان مدعو به آمریکا سفر می‌کند. سخنرانی وی به نام «نگرانی‌های من» و «مفاهیم رند و رندی در غزل حافظ» واکنش گسترده‌ی در مطبوعات فارسی زبان داخل و خارج کشور داشت و مقالات زیادی در نقد سخنران شاملو نوشته شد. سفر به امریکا یک سال طول کشید و در این مدت علاوه بر سخنرانی در دانشگاه‌های شیکاگو، میشیگان، کلمبیا، واشنگتن، راتگرز، هاروارد و… در چند شب شعر خیریه(به نفع زلزله زدگان ایران و آوارگان کرد عراقی) نیز شرکت می‌کند. همچنین برای یک ترم در دانشگاه برکلی به عنوان استاد میهمان، زبان، شعر و ادبیات معاصر فارسی تدریس می‌کند. او از سوی بنیاد The fund for Free Expression در نیویورک برای دریافت جایزه‌ی «حمایت از آزادی بیان» انتخاب می‌شود.

آخرین سفر خارجی شاملو  سفری سه ماهه به سوئد در سال ۱۳۷۳ برای برگزاری چند شب‌ شعر بود. در آخرین سال‌های عمرش دیگر تمایل به خروج از کشور نداشت :«راستش بار غربت سنگین‌تر از توان و تحمل من است… چراغم در این خانه می‌سوزد، آبم در این کوزه ایاز می‌خورد و نانم در این سفره‌ است»

در سال ۶۸ شاملو کتاب “روزنامه سفر میمنت اثر ایالات متفرقه امریغ” را نوشت که در واقع سفرنامه غیرشخصی احمد شاملو به آمریکا است. او درمورد دلیل نگارش این کتاب می‌گوید:«… همیشه بر این اعتقاد بوده‌ام که خودکامه‌گانِ حاکم بر ایران یکی از دیگری سفیه‌تر بوده‌اند و همیشه به دل داشتم بر تاریخِ این حاکمان نظریه‌ای بنویسم و این فرصت در آمریکا دست داد..»

وی در سخنرانی خود در دانشگاه برکلی در آبان ۶۸ نیز درباره سفرنامه آمریکا گفته بود: «البته این یک سفرنامه شخصی نیست، بلکه از زبان یک پادشاه فرضی، احتمالاً از طایفه منحوس قاجاریه روایت می‌شود، تا برخورد دو جور تلقی و دو گونه فرهنگ و برداشت اجتماعی برجسته‌تر جلوه کند. و اینکه قالب طنز را برایش انتخاب کردم، جهتش این است که جنبه‌های انتقادی رویدادها را در این قالب بهتر می‌شود جا انداخت.»[۱]

این کتاب اولین بار در سال ۱۳۹۳ توسط انتشارات مازیار چاپ شد.

شاملو

کتاب کوچه

یکی از مهم‌ترین آثار شاملو مجموعه کتاب کوچه است که او در تمام طول عمر خود بر روی آن کار کرد. این مجموعه  بزرگ‌ترین اثر پژوهشی در باب فرهنگ عامه مردم ایران است.

کتاب کوچه واژه‌نامه‌ای است از ضرب‌المثل‌ها، تکیه‌کلام‌ها، خرافه‌ها و اصطلاحات زبان عامیانه‌ مردم ایران. این فرهنگ‌نامه، اگر آن‌گونه که مؤلف در جلد اول بیان داشته انتشار یابد، جامع‌ترین دائرةالمعارف فرهنگ و زبان عامیانه ایران خواهد بود.

Shamlo 2 (5)

شاملو از سنین کودکی به فرهنگ عامه علاقه داشت و از آنجا که به خاطر شغل پدرش از دوران کودکی در میان مردم و اقوام مختلف زندگی کرده بود، از ۱۱-۱۲ سالگی ضبط اصطلاحات فرهنگ عامیانه را آغاز می‌کند. او به صورت پراکنده بر روی این فرهنگ کار می‌کند اما دو بار تمام یادداشت‌های این مجموعه از دست می‌رود: بار اول در سال ۱۳۳۲ همه‌ی یادداشت‌های فیش‌های کتاب کوچه در یورش افراد فرمانداری نظامی به خانه‌اش ضبط شده و از میان می‌رود؛ بار دوم در سال ۱۳۴۰ در هنگام ترک همسر دومش همه‌ چیز از جمله یادداشت‌های کوچه را رها می‌کند.در نهایت پس از ازدواج با آیدا در سال ۱۳۴۴ این مجموعه را برای بار سوم آغاز می‌کند و تا پایان عمر به همراه آیدا بر روی آن کار می‌کند.

تالیف این فرهنگ‌نامه به انرژی و هزینه قابل توجهی نیاز داشته است، درسال ۱۳۵۰شاملو از سوی مدیر فرهنگستان زبان فارسی برای ادامه‌ی تحقیق و تدوین کتاب کوچه (حرف آ) و استفاده از منابع به فرهنگستان دعوت می‌شود و به مدت سه سال در فرهنگستان باقی می‌ماند. در مدت زندگی در امریکا نیز با وجود بیماری و کمبود منابع مالی، او دست از تحقیق و ادامه‌ی پژوهش بر روی کتاب کوچه برنداشت و حتی پیشنهاد دانشگاه‌های خارجی برای دریافت و چاپ این اثر عظیم را نمی‌پذیرد.

در آن مدت بخش ایران‌شناسی دانشگاه کلمبیای نیویورک امکانات قابل توجهی برای تدوین کتاب کوچه دراختیار شاملو می‌گذارد و او می پذیرد؛ اما پس از چندی به دلایل سیاسی و شرایط حاکم در ایران از ادامه‌ی همکاری با دانشگاه کلمبیا عذر می‌خواهدو از ادامه‌ی همکاری با این دانشگاه منصرف می‌شود.

در نهایت کاری که یک سازمان را با چندین محقق زبده می طلبید؛به برکت همت وتلاش تنها دو تن، طی بیش از چهل سال کار مداوم به انجام رسید تا بخش های غیر رسمی، سرکوب شده، مخفی و حرام شمرده شده‌ی زبان ها، باورها و فرهنگ‌های ریشه دوانده ایران احیا شود و از فراموشی و گزند زمانه در امان بماند.

چند دهه از عمر شاملو صرف گردآوری و تدوین این کتاب شد و چهارده جلد از آن در زمان حیات وی به چاپ رسید. بعد از شاملو، سرپرستی این مجموعه بر عهده آیدا سرکیسیان قرار گرفت و کار بر روی آن ادامه دارد.

چاپ کتاب کوچه از سال ۱۳۵۷ درایران آغاز شد، اما در طی سال‌ها مشکلات متعددی برای چاپ این مجموعه پیش آمد، تا جایی که جلد دوازدهم آن(حرف چ) پس از ۱۲ سال وقفه به چاپ رسید. در هشتاد و پنجمین زادروز احمد شاملو سایت کتاب کوچه راه‌اندازی شد که هدف این سایت انتشار دیجتال همه‌ی مدخل‌ها و فیش‌های کتاب کوچه است.

سال‌های پایانی زندگی و مرگ

شاملو در سالهای پایانی عمرش با بیماری‌های متعددی دست و پنجه نرم می‌کرد. در سال ۱۳۷۵ دوبار تحت عمل جراعی عروق گردن و پا قرار می‌گیرد. سال بعد پای راست وی به دلیل قانقاریا قطع می‌شود. هرچند بیماری او را می‌آزرد اما هرگز دست از کار نکشید و تا واپسین روزهای عمرش مشغول ترجمه و تالیف و سرودن شعر بود؛ از جمله ترجمه دن آرام وگیل گمش، انتشار نوارهای صوتی و چند داستان برای کودکان.

Shamlo 6
آخرین عکس گرفته شده از شاملو، ۲۰ روز پیش از مرگش

سرانجام  در گرگ و میش غروب دوم مرداد کنار آیدا در خانه‌اش در شهرک دهکده فردیس کرج درگذشت. پیکر او در روز پنج‌شنبه ۶ مرداد از مقابل بیمارستان ایرانمهر و با حضور ده‌ها هزار نفر از علاقه‌مندان وی تشییع و در امامزاده طاهر کرج در نزدیکی مزار گلشیری به خاک سپرده شد.

Shamlo 2 (7)
مراسم خاکسپاری شاملو

Shamlo 2 (8)

 

پس از مرگ احمد شاملو مراسم سالگرد و یادبودش بارها با حضور نیروهای امنیتی همراه بوده که در مواردی هم به تندی گراییده و یا به دلایل امنیتی برگزار نشده است. همچنین سنگ مزار او به دست افراد ناشناس چندین بار مورد تخریب قرار گرفته است. در فروردین سال ۱۳۸۵ کانون نویسندگان ایران علی‌رغم این که این حرکات را اعمال بدکردارانه شب پرستان کور دل نامید، ولی ضمن اعتراض شدید، حتی در خور محکوم کردن هم ندانست. کانون نویسندگان ایران به خانواده احمد شاملو توصیه کرد که هیچ اقدامی برای بازسازی سنگ گور نکنند.

 

Shamlo 2 (9)

 

منابع:
سال‌شمار احمد شاملو به کوشش آیدا شاملو- سایت رسمی احمدشاملو
تهران، خیابان آشیخ هادی، نامه‌های احمدشاملو به ع٫پاشایی، نشر چشمه
هایکو، شعر ژاپنی، از آغاز تا امروز، برگردان احمد شاملو ع٫ پاشایی، نشر چشمه چاپ چهارم ۱۳۸۴
ماهنامه تجربه شماره ۴ شهریور ۱۳۹۰
ویکی پدیای فارسی
[۱] همشهری آنلاین- ۹ اسفند ۱۳۹۳
دانلود کتاب صوتی غریبانه اثر احمد شاملو

کتاب صوتی غریبانه، اجرای شعر احمد شاملو در دوشنبه، یکم آبان ماه یکهزار و سیصد و پنجاه و یک خورشیدی و در حیاط محل سابق انجمن فرهنگی ایران – آمریکا در خیابان وزرا، ساختمان کنونی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان است…

دانلود

Powered by themekiller.com